Shifokorlar maqolalari
Uyqusizlik va surunkali stress: nevrolog maslahati — Saba Darmon, Toshkent
Uzoq davom etgan asabiy zo'riqish uyquni buzadi, buzilgan uyqu esa stressga chidamlilikni yanada kamaytiradi. Natijada yopiq doira hosil bo'ladi: odam charchagan holda yotadi, lekin uxlay olmaydi. Quyida bu holat nima uchun yuzaga kelishi, qaysi belgilar shifokor ko'rigini talab qilishi va uyquni qanday tiklash mumkinligi haqida.
Stress va uyqu qanday bog'langan
Stress paytida organizm faollik holatiga o'tadi: yurak urishi tezlashadi, mushaklar zo'riqadi, diqqat xavf manbaiga qaratiladi. Bu qisqa muddatli vaziyat uchun foydali mexanizm. Ammo zo'riqish haftalar va oylar davom etsa, tana kechqurun ham 'o'chirish' rejimiga o'tolmay qoladi. Miya uyquga tayyorlanish o'rniga kunni qayta-qayta tahlil qilishda davom etadi.
Teskari bog'liqlik ham kuchli: yetarli uxlamagan odamda hissiy nazorat susayadi, arzimagan vaziyat ham keskin reaksiya keltirib chiqaradi. Shu tariqa stress va uyqusizlik bir-birini quvvatlab turadi.
Ko'pincha odam bu doiraga sezdirmasdan kiradi: avval bir necha kecha muhim voqea sababli yomon uxlaydi, keyin esa 'yana uxlay olmasam nima bo'ladi' degan tashvish paydo bo'ladi. Aynan shu tashvish uyquni dastlabki sababdan ko'ra ko'proq buzadi va holatni surunkali qiladi.
Uyqusizlik qanday ko'rinishlarda bo'ladi
- uxlab qolish uchun 30 daqiqadan ortiq vaqt ketishi;
- tunda bir necha marta uyg'onish va qayta uxlay olmaslik;
- juda erta uyg'onib, boshqa uxlay olmaslik;
- uyqu davom etsa ham ertalab tetiklik his qilmaslik;
- kunduzi uyquchanlik, asabiylashish, xotira va diqqatning susayishi.
Bu holat haftada uch va undan ko'p kecha takrorlansa hamda uch oydan ortiq davom etsa, u surunkali uyqusizlik deb qaraladi va shifokor bilan muhokama qilinishi kerak.
Surunkali stressning tanadagi izlari
- zo'riqish tipidagi bosh og'rig'i, ensa va yelka mushaklarining tarangligi;
- yurak urishining tezlashishi, ko'krak qafasida siqilish hissi;
- oshqozon-ichak faoliyatining buzilishi, ishtahaning o'zgarishi;
- tishlarni g'ijirlatish, kechasi mushak tortishishi;
- kayfiyat pasayishi, qiziqishning yo'qolishi, tez yig'lamsirash;
- tez-tez shamollash — immunitetning susayishi belgisi sifatida.
Uyqu gigienasi: haqiqatan ishlaydigan odatlar
- har kuni, dam olish kunlari ham, bir xil vaqtda uyg'oning — uyg'onish vaqti uxlash vaqtidan muhimroq;
- uxlashdan bir soat oldin ekranlarni chetga qo'ying, xonadagi yorug'likni pasaytiring;
- kofein va energetik ichimliklarni tushdan keyin ichmang;
- alkogolni uyqu vositasi sifatida ishlatmang: u uxlab qolishni tezlashtirsa ham, uyqu sifatini buzadi;
- yotoqxonani salqin, qorong'i va jimjit qiling;
- karavotni faqat uyqu uchun ishlating, u yerda ishlamang va telefon ko'rmang;
- 20 daqiqada uxlay olmasangiz, turing va boshqa xonada tinch mashg'ulot bilan shug'ullaning, uyqu kelganda qayting;
- kunduzi jismoniy faollikni oshiring, ammo yotishdan oldingi ikki soatda intensiv mashqdan saqlaning;
- kechki ovqat yengil bo'lsin, kunduzgi uyqu 20-30 daqiqadan oshmasin.
Nima yordam bermaydi
Uyqu dorilarini o'zboshimchalik bilan tanlash eng keng tarqalgan xato: ular sababni davolamaydi, vaqt o'tishi bilan esa ta'siri pasayadi va to'xtatish qiyinlashadi. Dam olish kunlari 'uyquni to'ldirib olish' ham foyda bermaydi — bu biologik ritmni yanada chalkashtiradi. Zo'rlab uxlashga urinish esa qo'rquvni kuchaytiradi va uyqusizlikni mustahkamlaydi. Soatga qarab yotish ham xuddi shunday ta'sir qiladi: vaqt o'tayotganini kuzatish zo'riqishni oshiradi, shuning uchun tunda soatni ko'rinmaydigan joyga qo'yish tavsiya etiladi.
Qachon bu shunchaki charchoq emas
- uyqusizlik uch oydan ortiq davom etsa;
- kunduzgi kuchli uyquchanlik xurrak va tunda nafas to'xtashi bilan birga bo'lsa;
- kayfiyat doimiy past bo'lib, hayotga qiziqish yo'qolsa;
- oyoqlarda kechqurun bezovtalik va harakatlantirish istagi paydo bo'lsa;
- tunda kuchli bosh og'rig'i bilan uyg'onsangiz;
- to'satdan qo'rquv xurujlari, havo yetishmasligi hissi bo'lsa.
Bunday hollarda muammo faqat 'asablar'da bo'lmasligi mumkin — uyqu buzilishi qalqonsimon bez faoliyati, kamqonlik, nafas olish buzilishi yoki nevrologik holatlar bilan bog'liq bo'lishi ehtimoli bor.
Nevrolog qanday yordam beradi
Qabulda shifokor uyqu tarixini batafsil so'raydi, kunlik rejim va odatlarni tahlil qiladi, kerak bo'lsa uyqu kundaligini yuritishni tavsiya etadi. Sababni aniqlash uchun laboratoriya tahlillari, arterial bosim va zarurat bo'lsa qo'shimcha nevrologik tekshiruvlar buyurilishi mumkin. Davolash odatda xulq-atvor va rejimni to'g'rilashdan boshlanadi, dori vositalari esa faqat ko'rsatma bo'lganda va shifokor nazorati ostida qo'shiladi.
Xulosa
Uyqusizlik — mustaqil belgi emas, ko'pincha u organizmning ortiqcha zo'riqish haqidagi signali. Agar uyqu buzilishi bir oydan ortiq davom etayotgan bo'lsa va kunduzgi hayot sifatiga ta'sir qilayotgan bo'lsa, Toshkentdagi Saba Darmon tibbiyot markazi nevrologiga murojaat qiling: sababni aniqlash qanchalik erta boshlansa, uyquni tiklash shunchalik oson kechadi.
Ushbu yo'nalish shifokorlari
📞 +99871 210-30-30 · WhatsApp +998 95 662-30-30
✉️
🌐 Instagram · Telegram · Facebook · YouTube


