Shifokorlar maqolalari
1-tip qandli diabet — bu surunkali autoimmun kasallik
1-tip qandli diabet — bu immun tizimi oshqozon osti bezidagi insulin ishlab chiqaruvchi β-hujayralarni yo‘q qiladigan surunkali autoimmun kasallikdir.
Natijada organizmda insulin mutlaqo yetishmaydi va qondagi glyukoza darajasi oshadi.
Tushuncha va xususiyatlari
- Ko‘pincha bolalik yoki yosh davrida boshlanadi
- Sababi: autoimmun hujayra yemirilishi (genetika va tashqi omillar bilan bog‘liq)
- Insulin deyarli ishlab chiqarilmaydi
- Davolashsiz tezda asoratlarga olib keladi
Asosiy simptomlar
- Kuchli chanqash (polidipsiya)
- Tez-tez siydik ajratish (poliuriya)
- Vazn yo‘qotish
- Holsizlik va charchoq
- Diabetik ketoatsidoz rivojlanishi mumkin (xavfli holat)
Diagnostika
- Qon glyukozasi ≥ 7.0 mmol/l (och qoringa)
- HbA1c ≥ 6.5%
- Autoantitanalar mavjudligi (GAD, ICA va boshqalar)
- C-peptid darajasining pasayishi
Davolash taktikasi
1. Insulinoterapiya (asosiy davolash usuli)
- Insulinni umr bo‘yi qabul qilish
- Rejimlar:
- Bazis-bolyus (uzoq + qisqa ta’sirli insulin)
- Insulin pompasi
Qo‘llaniladigan preparatlar:
- Insulin glargin (uzoq ta’sirli)
- Insulin aspart (qisqa ta’sirli)
2. O‘zini nazorat qilish
- Glyukozani muntazam o‘lchash (glyukometr yoki CGM)
- Uglevodlarni hisoblash
- Kundalik yuritish
3. Ovqatlanish
- Uglevodlarni nazorat qilish
- Bo‘lib-bo‘lib ovqatlanish
- Qonda shakar keskin oshib ketishining oldini olish
4. Jismoniy faollik
- Insulinga sezuvchanlikni oshiradi
- Insulin dozasini moslashtirishni talab qiladi
5. Bemorni o‘qitish
- “Diabet maktabi”
- O‘zini nazorat qilish ko‘nikmalari
- Asoratlarning oldini olish
Asoratlar (nazorat bo‘lmaganda)
O‘tkir:
- Ketoatsidoz
- Gipoglikemiya
Surunkali:
- Nefropatiya
- Retinopatiya
- Neyropatiya
Insulinoterapiya (1-tip diabetda asosiy davolash)
Insulinoterapiya — bu organizmdagi insulin yetishmovchiligini to‘ldirishga qaratilgan asosiy davolash usulidir.
Insulinoterapiya maqsadlari
- Qondagi glyukozani normal darajada ushlab turish
- Asoratlarning oldini olish (masalan, ketoatsidoz)
- Tabiiy insulin ajralishini maksimal darajada taqlid qilish
Insulin turlari
Ta’sir davomiyligiga ko‘ra:
1. Qisqa ta’sirli (bolyus):
- Ta’sir boshlanishi: 10–30 daqiqa
- Misol: insulin aspart
2. O‘rta ta’sirli:
- Hozir kamroq qo‘llaniladi
3. Uzoq ta’sirli (bazal):
- 24–42 soatgacha ta’sir qiladi
- Misol: insulin glargin
Asosiy davolash sxemalari
1. Bazis-bolyus sxema (oltin standart)
- Bazal insulin — kuniga 1–2 marta
- Bolyus insulin — har ovqatdan oldin
✔ Eng fiziologik usul
2. Insulin pompasi
- Insulin uzluksiz yuboriladi
- Dozani moslash imkoniyati yuqori
✔ Bolalar va faol hayot tarziga ega bemorlar uchun qulay
3. An’anaviy sxema
- Kuniga 2 marta aralash insulin
❗ Kam qo‘llaniladi
Dozani hisoblash
Kunlik ehtiyoj:
- O‘rtacha: 0.5–1.0 birlik/kg/kun
Taqsimot:
- 40–50% — bazal
- 50–60% — bolyus
Bolyus dozani tanlash
Quyidagilarga asoslanadi:
- Uglevod miqdori (XE — non birligi)
- Ovqatdan oldingi glyukoza darajasi
Misol:
- 1 XE ≈ 10–12 g uglevod
- 1 birlik insulin ≈ 1 XE ni qoplaydi (individual)
Glyukozani tuzatish
“Sezuvchanlik faktori” qo‘llaniladi:
- 1 birlik insulin glyukozani taxminan 2–3 mmol/l ga tushiradi (individual)
Mumkin bo‘lgan asoratlar
1. Gipoglikemiya
- Belgilari: terlash, titroq, ong chalkashishi
- Davo: tez hazm bo‘ladigan uglevodlar
2. Lipodistrofiya
- Bir joyga qayta-qayta ukol qilish natijasida yuzaga keladi
To‘g‘ri davolash tamoyillari
- Dozani individual tanlash
- Doimiy o‘zini nazorat qilish
- Ovqatlanish va jismoniy yuklamani hisobga olish
- Bemorni muntazam o‘qitish
Xulosa
1-tip qandli diabetda:
- Insulinoterapiya — umr bo‘yi davom etadi
- Bazis-bolyus rejimi — eng samarali
- Dozalar tana vazni va uglevodlarga qarab belgilanadi
- O‘zini nazorat qilish majburiy
Maqola muallifi: Azizova Nodira Anvarovna
