Shifokorlar maqolalari

Saba Darmon klinikasi binosi

1-tip qandli diabet — bu surunkali autoimmun kasallik

1-tip qandli diabet — bu immun tizimi oshqozon osti bezidagi insulin ishlab chiqaruvchi β-hujayralarni yo‘q qiladigan surunkali autoimmun kasallikdir.

Natijada organizmda insulin mutlaqo yetishmaydi va qondagi glyukoza darajasi oshadi.


Tushuncha va xususiyatlari

  • Ko‘pincha bolalik yoki yosh davrida boshlanadi
  • Sababi: autoimmun hujayra yemirilishi (genetika va tashqi omillar bilan bog‘liq)
  • Insulin deyarli ishlab chiqarilmaydi
  • Davolashsiz tezda asoratlarga olib keladi

Asosiy simptomlar

  • Kuchli chanqash (polidipsiya)
  • Tez-tez siydik ajratish (poliuriya)
  • Vazn yo‘qotish
  • Holsizlik va charchoq
  • Diabetik ketoatsidoz rivojlanishi mumkin (xavfli holat)

Diagnostika

  • Qon glyukozasi ≥ 7.0 mmol/l (och qoringa)
  • HbA1c ≥ 6.5%
  • Autoantitanalar mavjudligi (GAD, ICA va boshqalar)
  • C-peptid darajasining pasayishi

Davolash taktikasi

1. Insulinoterapiya (asosiy davolash usuli)

  • Insulinni umr bo‘yi qabul qilish
  • Rejimlar:
    • Bazis-bolyus (uzoq + qisqa ta’sirli insulin)
    • Insulin pompasi

Qo‘llaniladigan preparatlar:

  • Insulin glargin (uzoq ta’sirli)
  • Insulin aspart (qisqa ta’sirli)

2. O‘zini nazorat qilish

  • Glyukozani muntazam o‘lchash (glyukometr yoki CGM)
  • Uglevodlarni hisoblash
  • Kundalik yuritish

3. Ovqatlanish

  • Uglevodlarni nazorat qilish
  • Bo‘lib-bo‘lib ovqatlanish
  • Qonda shakar keskin oshib ketishining oldini olish

4. Jismoniy faollik

  • Insulinga sezuvchanlikni oshiradi
  • Insulin dozasini moslashtirishni talab qiladi

5. Bemorni o‘qitish

  • “Diabet maktabi”
  • O‘zini nazorat qilish ko‘nikmalari
  • Asoratlarning oldini olish

Asoratlar (nazorat bo‘lmaganda)

O‘tkir:

  • Ketoatsidoz
  • Gipoglikemiya

Surunkali:

  • Nefropatiya
  • Retinopatiya
  • Neyropatiya

Insulinoterapiya (1-tip diabetda asosiy davolash)

Insulinoterapiya — bu organizmdagi insulin yetishmovchiligini to‘ldirishga qaratilgan asosiy davolash usulidir.


Insulinoterapiya maqsadlari

  • Qondagi glyukozani normal darajada ushlab turish
  • Asoratlarning oldini olish (masalan, ketoatsidoz)
  • Tabiiy insulin ajralishini maksimal darajada taqlid qilish

Insulin turlari

Ta’sir davomiyligiga ko‘ra:

1. Qisqa ta’sirli (bolyus):

  • Ta’sir boshlanishi: 10–30 daqiqa
  • Misol: insulin aspart

2. O‘rta ta’sirli:

  • Hozir kamroq qo‘llaniladi

3. Uzoq ta’sirli (bazal):

  • 24–42 soatgacha ta’sir qiladi
  • Misol: insulin glargin

Asosiy davolash sxemalari

1. Bazis-bolyus sxema (oltin standart)

  • Bazal insulin — kuniga 1–2 marta
  • Bolyus insulin — har ovqatdan oldin

✔ Eng fiziologik usul


2. Insulin pompasi

  • Insulin uzluksiz yuboriladi
  • Dozani moslash imkoniyati yuqori

✔ Bolalar va faol hayot tarziga ega bemorlar uchun qulay


3. An’anaviy sxema

  • Kuniga 2 marta aralash insulin

❗ Kam qo‘llaniladi


Dozani hisoblash

Kunlik ehtiyoj:

  • O‘rtacha: 0.5–1.0 birlik/kg/kun

Taqsimot:

  • 40–50% — bazal
  • 50–60% — bolyus

Bolyus dozani tanlash

Quyidagilarga asoslanadi:

  • Uglevod miqdori (XE — non birligi)
  • Ovqatdan oldingi glyukoza darajasi

Misol:

  • 1 XE ≈ 10–12 g uglevod
  • 1 birlik insulin ≈ 1 XE ni qoplaydi (individual)

Glyukozani tuzatish

“Sezuvchanlik faktori” qo‘llaniladi:

  • 1 birlik insulin glyukozani taxminan 2–3 mmol/l ga tushiradi (individual)

Mumkin bo‘lgan asoratlar

1. Gipoglikemiya

  • Belgilari: terlash, titroq, ong chalkashishi
  • Davo: tez hazm bo‘ladigan uglevodlar

2. Lipodistrofiya

  • Bir joyga qayta-qayta ukol qilish natijasida yuzaga keladi

To‘g‘ri davolash tamoyillari

  • Dozani individual tanlash
  • Doimiy o‘zini nazorat qilish
  • Ovqatlanish va jismoniy yuklamani hisobga olish
  • Bemorni muntazam o‘qitish

Xulosa

1-tip qandli diabetda:

  • Insulinoterapiya — umr bo‘yi davom etadi
  • Bazis-bolyus rejimi — eng samarali
  • Dozalar tana vazni va uglevodlarga qarab belgilanadi
  • O‘zini nazorat qilish majburiy

Maqola muallifi: Azizova Nodira Anvarovna

Saytni ishlab chiqdi — KLINIKI.UZ