Shifokorlar maqolalari
Ortiqcha vazn va semizlik nazorati: endokrinolog maslahati — Saba Darmon, Toshkent
Ortiqcha vazn — tashqi ko'rinish masalasi emas, balki yurak, qon tomirlar, jigar, bo'g'imlar va gormonal tizimga bevosita ta'sir qiladigan tibbiy holat. Yaxshi xabar shundaki, vaznning atigi bir qismini yo'qotish ham salomatlik ko'rsatkichlarini sezilarli yaxshilaydi. Quyida vaznni qanday to'g'ri baholash, qaysi tekshiruvlardan boshlash va qanday reja xavfsiz ekani haqida.
Vazn qachon salomatlik muammosiga aylanadi
Vaznni baholashda ikkita oddiy ko'rsatkich qo'llaniladi. Birinchisi — tana vazni indeksi (TVI): vazn kilogrammda bo'yning kvadratiga (metrda) bo'linadi. 25 dan 29,9 gacha bo'lgan qiymat ortiqcha vazn, 30 va undan yuqorisi semizlik sifatida baholanadi. Ikkinchisi — bel aylanasi: u qorin ichidagi yog' to'planishini ko'rsatadi. Ayollarda 80 sm, erkaklarda 94 sm dan ortiq bel aylanasi metabolik xavfning oshganini bildiradi.
Bel aylanasi ba'zan TVI dan ham muhimroq: TVI me'yorda bo'lsa ham, qorin sohasida yog' to'planishi qandli diabet va yurak kasalliklari xavfini oshiradi.
Nima uchun vazn ortadi
Asosiy sabab — kaloriya kirimi va sarfi o'rtasidagi uzoq muddatli nomutanosiblik. Ammo unga ta'sir qiluvchi omillar ko'p:
- kam harakat, uzoq vaqt o'tirib ishlash;
- uyqu yetishmasligi — ishtahani boshqaruvchi gormonlar muvozanatini buzadi;
- surunkali stress va hissiy ovqatlanish;
- shirin ichimliklar va yashirin shakar manbalari;
- ba'zi dorilarning yon ta'siri;
- gormonal sabablar: qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi, polikistoz tuxumdon sindromi, buyrak usti bezi kasalliklari.
Gormonal sabablar ortiqcha vaznning eng keng tarqalgan sababi emas, lekin ular borligini tekshirib ko'rish kerak — ayniqsa vazn tez va sababsiz ortayotgan bo'lsa.
Ortiqcha vazn qaysi kasalliklar xavfini oshiradi
- 2-tip qandli diabet va insulinorezistentlik;
- arterial gipertenziya va yurak ishemik kasalligi;
- xolesterin va triglitseridlar buzilishi;
- jigarning yog'li kasalligi;
- uyquda nafas to'xtashi (apnoe) va surunkali charchoq;
- tizza, chanoq va umurtqa bo'g'imlariga ortiqcha yuklama;
- o't pufagi toshlari;
- hayz siklining buzilishi va homiladorlikni rejalashtirishdagi qiyinchiliklar;
- kayfiyat pasayishi va o'ziga ishonchning kamayishi.
Qanday tekshiruvlardan boshlash kerak
- bo'y, vazn, TVI va bel aylanasini o'lchash;
- arterial bosim nazorati;
- och qoringa qonda glyukoza va glikirlangan gemoglobin;
- lipid profili — umumiy xolesterin, yuqori va past zichlikdagi fraksiyalar, triglitseridlar;
- jigar ko'rsatkichlari va zarurat bo'lsa qorin bo'shlig'i UZI si;
- qalqonsimon bez faoliyatini baholovchi tahlillar;
- ayollarda ko'rsatma bo'yicha gormonal tekshiruvlar va ginekolog ko'rigi;
- D vitamini darajasi va umumiy qon tahlili.
Bu ro'yxat shifokor tomonidan individual ravishda qisqartiriladi yoki kengaytiriladi — barcha tahlillarni bir vaqtda topshirish shart emas. Dastlabki natijalar keyinchalik solishtirish uchun boshlang'ich nuqta bo'lib xizmat qiladi: bir necha oydan so'ng takroriy tekshiruv tanlangan reja ishlayotganini yoki uni o'zgartirish kerakligini aniq ko'rsatadi.
Xavfsiz vazn kamaytirish: real reja
- maqsad haftasiga 0,5-1 kg — tezroq yo'qotilgan vazn ko'pincha tez qaytadi;
- boshlang'ich vaznning 5-10 foizini yo'qotish ham qon bosimi, qand va xolesterin ko'rsatkichlarini yaxshilaydi;
- har ovqatda oqsil va tolali mahsulot bo'lsin — bu to'yish hissini uzaytiradi;
- shirin ichimliklar va paketlangan sharbatlarni suv, choy yoki qaynatmaga almashtiring;
- haftasiga kamida 150 daqiqa o'rtacha jismoniy faollik va ikki marta kuch mashqlari;
- kuniga 7-8 soat uyqu — bu vazn nazoratining bir qismi;
- bir necha hafta ovqat kundaligini yuriting: ko'pincha ortiqcha kaloriya manbai kutilmagan joyda bo'ladi;
- vaznni haftasiga bir marta, bir xil sharoitda o'lchang.
Nima ishlamaydi va nima xavfli
- ochlik dietalari va bitta mahsulotga asoslangan rejimlar — mushak massasi yo'qoladi, vazn esa qaytadi;
- reklamadagi 'yog' yoquvchi' vositalar va tarkibi noma'lum choylar;
- vazn kamaytirish maqsadida siydik haydovchi va ich suradigan vositalarni ishlatish;
- gormonal preparatlarni o'z bilganicha qabul qilish;
- tahlilsiz boshlangan qat'iy cheklovlar — ular yashirin kasallikni yashirib qo'yishi mumkin.
Qachon endokrinologga murojaat qilish kerak
Agar vazn parhez va harakatga qaramay kamaymayotgan bo'lsa, qisqa vaqtda sababsiz ortayotgan bo'lsa, holsizlik, sovuqqa chidamsizlik, teri va soch holatining o'zgarishi, hayz siklining buzilishi yoki qonda qand ko'rsatkichining oshishi kuzatilsa — mustaqil parhez tanlashdan oldin shifokor ko'rigidan o'ting.
Toshkentdagi Saba Darmon tibbiyot markazida endokrinolog qabuli, kerakli laboratoriya tahlillari va ultratovush tekshiruvlaridan o'tish mumkin. Shifokor sabablarni aniqlaydi va sizning sog'liq holatingizga mos, uzoq muddatda bardosh berish mumkin bo'lgan reja tuzadi — chunki barqaror natijani tez dietalar emas, izchil o'zgarishlar beradi.
Ushbu yo'nalish shifokorlari
📞 +99871 210-30-30 · WhatsApp +998 95 662-30-30
✉️
🌐 Instagram · Telegram · Facebook · YouTube


